Formatowanie dysku przez BIOS/UEFI – Secure Erase SSD, Windows, GParted, diskpart

Pytanie

Jak sformatować przez BIOS?

Odpowiedź Sztucznej Inteligencji

Bezpośrednia odpowiedź na pytanie

• Nie da się „sformatować dysku przez BIOS” wprost. BIOS/UEFI nie zawiera funkcji formatowania systemów plików.
• BIOS/UEFI służy do ustawienia rozruchu z nośnika (USB/DVD) lub – w nowszych płytach – do wymazania SSD (Secure Erase/Sanitize). Samo formatowanie wykonuje się z instalatora systemu lub z narzędzia uruchomionego z nośnika.

Kluczowe punkty:

• Do formatowania użyj: instalatora Windows/Linux, GParted Live lub wiersza poleceń (diskpart).
• W UEFI możesz opcjonalnie użyć „Secure Erase/Sanitize” dla SSD (to nie jest format, tylko bezpieczne wyczyszczenie).

Szczegółowa analiza problemu

• BIOS (lub UEFI) inicjalizuje sprzęt i przekazuje kontrolę bootloaderowi. Operacje typu tworzenie systemu plików (NTFS, FAT32, exFAT, ext4) realizuje system operacyjny lub narzędzie partycjonujące.
• „Formatowanie” to przygotowanie partycji z wybranym systemem plików. „Wymazywanie” (Secure Erase/Sanitize) resetuje komórki SSD/ustawia wszystkie LBA jako niezapisane – nie tworzy systemu plików.

Scenariusz A – Czysta instalacja systemu (najczęstszy):

1. Przygotuj nośnik USB:

• Windows: utwórz pendrive instalacyjny (narzędzie producenta lub równoważne). Schemat partycji: GPT dla UEFI.
• Linux: utwórz LiveUSB (np. dystrybucja z instalatorem i GParted).

2. Wejdź do BIOS/UEFI i ustaw rozruch z USB:

• Zakładka Boot → ustaw USB (UEFI: nazwa pendrive’a) jako pierwsze.
• Zapisz zmiany i restart.

3. Formatuj w instalatorze:

• Windows: „Niestandardowa instalacja” → usuń stare partycje na docelowym dysku aż zostanie „Nieprzydzielone miejsce” → „Dalej” (instalator sam utworzy i sformatuje wymagane partycje).
• Gdy instalator zgłasza błędy: użyj „Wiersz poleceń” → diskpart:
  • list disk → select disk X → clean → create partition primary → format fs=ntfs quick → assign → exit.
• Linux: GParted → usuń/utwórz partycje → sformatuj (np. ext4/EFi FAT32), potem uruchom instalator.

4. Po instalacji sprawdź tryb rozruchu: dla Windows 11 wymagane UEFI+GPT i Secure Boot (typowo domyślnie).

Scenariusz B – Wyczyszczenie/odsprzedaż dysku:

• SSD: w UEFI poszukaj „Secure Erase”/„Sanitize” (często w menu Tool/Maintenance). Po zakończeniu dysk jest „pusty” i wymaga założenia partycji oraz formatu w instalatorze/narzędziu.
• HDD: do skutecznego usunięcia danych użyj narzędzia nadpisującego (z nośnika bootowalnego). Szybki „format” nie gwarantuje nieodwracalności danych.

Scenariusz C – Format dysku dodatkowego (nie systemowego):

• Windows: Zarządzanie dyskami → „Nowy wolumin” → wybierz system plików (NTFS, exFAT).
• Linux: GParted lub mkfs (np. mkfs.ext4 / mkfs.exfat).

Aktualne informacje i trendy

• Współczesne UEFI często oferuje SSD Secure Erase/Sanitize oraz obsługę NVMe „Format NVM/Sanitize”.
• Windows 11 (od 2021) wymaga rozruchu UEFI na GPT oraz włączonego Secure Boot. Przy migracjach MBR→GPT można użyć mbr2gpt lub przebudować partycje w instalatorze.
• Dyski z szyfrowaniem sprzętowym (OPAL/SED) można „wyzerować” przez PSID Revert (kasuje klucze – bardzo szybkie, bez cykli zapisu).

Wspierające wyjaśnienia i detale

• GPT vs MBR: dla UEFI i dysków >2 TB używaj GPT; MBR jest archaiczny i ograniczony.
• Systemy plików:
  • NTFS – Windows (systemowy, uprawnienia, duże pliki).
  • exFAT – dobra wymiana danych Windows/macOS/Linux.
  • FAT32 – kompatybilny/UEFI-EFI, ale plik ≤4 GB.
  • ext4 – standard w Linux.
• Szybki format na SSD nie zużywa istotnie nośnika; Secure Erase przywraca pełną wydajność i zeruje mapowanie FTL.

Aspekty etyczne i prawne

• Ochrona danych przy odsprzedaży/utylizacji: używaj metod zgodnych z wytycznymi niszczenia danych (np. NIST SP 800-88). Zwykły format nie jest wystarczający do anonimizacji wrażliwych danych.
• Zadbaj o kopie zapasowe i zgodność z polityką prywatności/rodo-ekwiwalentami lub regulacjami stanowymi dot. danych osobowych.

Praktyczne wskazówki

• Odłącz inne dyski przed instalacją, aby uniknąć pomyłki.
• Jeśli pendrive nie bootuje w UEFI: przygotuj go w FAT32 i wybierz wpis „UEFI: …”.
• Gdy UEFI pokazuje status „Frozen” dla SSD Secure Erase: wywołaj krótkie uśpienie/wybudzenie lub przepnij dysk, aby odblokować.
• SATA: ustaw tryb AHCI przed instalacją Windows (lepsza wydajność/zgodność).
• NVMe w starszych instalatorach: możesz potrzebować sterowników kontrolera (rzadkie w nowych wydaniach).

Ewentualne zastrzeżenia lub uwagi dodatkowe

• Nie wszystkie płyty mają opcję Secure Erase w UEFI; wówczas użyj narzędzia producenta SSD (np. narzędzie serwisowe uruchamiane z USB).
• Interfejs UEFI różni się między producentami; nazwy opcji/zakładek mogą być inne.
• Wielkie obrazy ISO Windows + czysty UEFI: pendrive powinien być w FAT32 (czasem trzeba podzielić plik install.wim lub użyć narzędzia, które to robi automatycznie).

Sugestie dalszych badań

• Instrukcja płyty głównej/laptopa (sekcja Boot/Secure Erase).
• Dokumentacja narzędzi: GParted, diskpart, instalator Windows/Linux.
• Wytyczne dot. niszczenia danych: NIST SP 800-88 (media sanitization).
• Narzędzia producentów SSD (np. „Magician”, „Storage Executive”, „Toolbox”) – do Sanitize/PSID Revert.

Krótkie podsumowanie

• BIOS/UEFI nie formatuje dysków – służy do ustawienia rozruchu i ewentualnie do Secure Erase SSD.
• Format wykonasz z instalatora Windows/Linux lub z narzędzia bootowalnego (np. GParted, diskpart).
• Dla bezpieczeństwa danych rozważ Sanitize/PSID Revert (SSD) zamiast samego „formatu”.

Jeśli podasz: model płyty głównej/laptopa, typ dysku (SSD/HDD, SATA/NVMe) i cel (reinstalacja, odsprzedaż, diagnostyka), przygotuję precyzyjną instrukcję krok po kroku dla Twojej konfiguracji.