jak naprawic przelacznik zakresow w um-z3
– W 90 % przypadków niesprawność przełącznika zakresów UM-Z3 wynika z utlenienia lub zabrudzenia styków, rzadziej z mechanicznego zużycia ślizgaczy.
– Najskuteczniejsza naprawa polega na: dokładnym demontażu miernika, chemicznym odtłuszczeniu i odtworzeniu warstwy przewodzącej styków (Kontakt S → płukanie IPA → Kontakt 61), ewentualnym lekkim dogięciu blaszek ślizgowych oraz finalnej weryfikacji omomierzem.
– Jeśli styki są fizycznie wytarte lub połamane, jedynym niezawodnym wyjściem jest wymiana wafla lub całego przełącznika na część z „dawcy” albo nowy podzespół (aktualnie dostępne repliki 2-warstwowe oferuje np. firma TME/Semicon).
Budowa i funkcja przełącznika UM-Z3
– Typowy 2-lub 3-waflowy przełącznik obrotowy, srebrzone pola stykowe + sprężynujące ślizgacze.
– Każdy wafelek odpowiada oddzielnej sekcji pomiarowej (Vdc, Vac, R, dB). Przy wysokiej rezystancji wejściowej nawet kilkadziesiąt Ω na styku powoduje błąd wskazania.
Typowe objawy
a) „Skacząca” wskazówka → niestabilny kontakt, głównie brud/Tlenki Ag₂S.
b) Brak wskazań tylko na omomierzu → zanieczyszczony ślizgacz sekcji Ω lub przerwa w rezystorze wzorcowym R6 = 4 kΩ.
c) Tępy, ciężki obrót → wyschnięty smar + ścier w gnieździe zapadki.
Procedura naprawcza krok po kroku
3.1 Demontaż
– Odłączyć przewody, wyjąć baterię 1,5 V i 9 V.
– Zdjąć gałkę (wkręt M2 od boku), odkręcić cztery wkręty M3 obudowy.
– Zdjąć tył obudowy; zrobić zdjęcie wiązek (czerwony → wejście V, czarny → COM, zielony → wspólny przełącznika).
3.2 Czyszczenie chemiczne (nie demontując wafli)
– Wstęp: przedmuch sprężonym powietrzem.
– Odtłuszczenie: IPA 99 % + pędzelek ESD, obracać gałką ~20 ×.
– Usunięcie tlenków: 1 krótki wtrysk Kontakt S na krawędź wafla, 20-30 pełnych obrotów.
– Płukanie: IPA lub Kontakt U, czekać do pełnego odparowania.
– Konserwacja: ultra-cienka warstwa Kontakt 61 / smar silikonowy Klüber N GLI 100 (max 5 mg/wafel!).
3.3 Interwencja mechaniczna (gdy nadal brak kontaktu)
– Zaznaczyć fabryczne położenie zderzaków.
– Odkręcić nakrętkę M5, wyjąć gałkę i pokrywę; ostrożnie rozsunąć wafle (klinetki M1,6).
– Dogiąć czubki ślizgaczy o 0,1–0,2 mm (igła zegarmistrzowska).
– Jeśli srebrzenie starło się do mosiądzu: nanieść galwaniczną warstwę srebra pędzelkiem „Cool-Amp” lub zastosować cynowanie niskotemperaturowe Sn42Bi58 + flux NC-559.
3.4 Test elektryczny
– Ustawić drugi multimetr na 200 Ω; sonda COM na pin wspólny, druga na kolejne wyprowadzenia.
– Rezystancja ≤ 0,3 Ω, stabilna w czasie 3 s.
– Po złożeniu UM-Z3 skalibrować: napięcie 10 V DC na gnieździe → wskazówka na kreskę 10.
Teoretyczne podstawy
– Opór kontaktowy srebro-srebro po czyszczeniu ≈ 10 mΩ przy nacisku 0,2 N.
– Warstwa siarczku srebra Ag₂S ma rezystywność ~10 Ω·cm – stąd dramatyczne błędy przy cienkiej pokrywie.
– Preparaty typu Kontakt S zawierają tio-mocznik + rozpuszczalnik ksylenowy rozkładający Ag₂S do rozpuszczalnych związków.
Praktyczne zastosowania
– Technika identyczna jak w generatorach G-432, V-640 itp. Stosując tę procedurę można przywrócić 30-letnim przyrządom pełną sprawność bez wymiany części.
– W 2023-2024 pojawiły się na rynku zamienniki wafli do mierników UM-Z2/-Z3 produkcji czeskiej (CNC-fiberglass + posrebrzane pola, ~12 € szt.).
– Coraz popularniejsze jest 3D-drukowanie mechaniki przełączników i naklejanie gotowych pól z folii Cu/SnAg.
– Lokalne serwisy (Eltronix Warszawa, RetroLab Wrocław) oferują regenerację metodą galwaniczną „brush plating”, co daje trwalszą warstwę niż preparaty chemiczne.
– Trend DIY: montaże hybrydowe – zachowanie oryginalnego wskaźnika magneto-elektrycznego, a sekcję przełącznika zastępuje się hermetyzowanymi przekaźnikami + enkoder (projekt open-source „UM-Z3 digiswitch”, GitHub 2024-02).
– Analogią jest selektor pasm w klasycznych radioodbiornikach lampowych – identyczne objawy i metody czyszczenia.
– W UM-Z3 przy pomiarach Ω przełącznik jednocześnie zwiera źródło zasilania 1,5 V z mostkiem równoważącym – dlatego najmniejsze zakłócenia styków powodują „pływanie” wskazówki.
– Zgodnie z dyrektywą WEEE stare mierniki traktowane są jako e-odpad; ich regeneracja wydłuża cykl życia i zmniejsza ślad węglowy.
– Kontakt S jest mieszaniną łatwopalną – prace tylko w wentylowanym pomieszczeniu, przechowywanie zgodnie z ADR UN 1993.
– Przy galwanicznym nanoszeniu srebra należy zapewnić utylizację kąpieli zgodnie z Rozp. Min. Środ. Dz.U. 2020 poz. 10 (odpady zawierające metale ciężkie).
– Zawsze wykonuj fotografię 360° przed ruszeniem wafla – minimalizuje błędy przy składaniu.
– Nie używaj papieru ściernego o gradacji < 2000 – usuwa on całkowicie srebro.
– Jeżeli po czyszczeniu rezystancja kontaktu nadal > 1 Ω, nie próbuj „dociskać na siłę”; to znak, że warstwa przewodząca zniknęła.
– Zapasowe części: TME (symbol: ROT-12P-2L-S); Allegro – „przełącznik 12P2T 30°”.
– Oryginalne przełączniki miały złocone nity łączące pola z wyprowadzeniami; w replikach stosuje się tylko cyna + mosiądz, co po latach może zwiększyć EMF termiczny i błąd µV-meter.
– Niepewność: brak oficjalnej dokumentacji serwisowej po 1989 r.; schematy dostępne w sieci mogą się różnić rewizją PCB.
– Pomiar długoterminowy stabilności kontaktu po różnych metodach regeneracji (Kontakt S vs. brush plating vs. SnBi).
– Zastosowanie powłok grafenowych (badania Politechnika Łódzka 2023) ‑- możliwość drastycznego obniżenia rezystancji styku.
– Integracja enkodera magnetycznego + MCU w miejsce przełącznika mechanicznego jako retrofit dla laboratoriów edukacyjnych.
Naprawa przełącznika zakresów UM-Z3 to głównie walka z utlenieniem srebrnych styków. Staranna procedura: demontaż → czyszczenie chemiczne → płukanie → konserwacja → test zapewnia przywrócenie pełnej funkcjonalności w większości przypadków. Przy poważnym zużyciu zaleca się wymianę wafla lub całego selektora; na rynku pojawiły się kompatybilne zamienniki i usługi regeneracji galwanicznej. Dzięki temu nawet 40-letni UM-Z3 może dalej służyć z dokładnością zbliżoną do fabrycznej.
jak naprawic mechanicznie uszkodzony przelacznik w um-z3
Diagnostyka
• Objawy: brak „kliku”, zablokowany obrót, luzy kątowe > 5°, oporność styków > 0,5 Ω.
• Demontaż obudowy (4 śruby), wyjęcie baterii, dokumentacja foto kabli.
• Pomiary mechaniczne: moment obrotowy (0,8-1,2 Nm norma), luz osiowy (≤0,3 mm).
Typowe uszkodzenia i metody naprawy
a) Sprężyna zapadkowa – złamana lub wypracowana
– wymiana na stal Ø0,3 mm; dogięcie o 15-20°; pogłębienie wcięć 0,8 mm/60°.
b) Ślizgacze – wygięcie/złamanie
– formowanie pęsetą; wymiana na blaszki z brązu fosforowego Ø0,15 mm; docisk 0,2-0,4 N.
c) Pęknięty wafel z tekstolitu
– klejenie epoksydem (ratunkowo) z kontrolą płaskości; preferowana wymiana całego wafla.
d) Oś przełącznika
– niewielkie skrzywienia prostować na pryzmie; pęknięcia naprawia się kołkowaniem prętem Ø1,5 mm + klej epoksydowy; przy większym uszkodzeniu – transplantacja osi.
e) Zużyte prowadnice / łożyska
– tulejowanie mosiężne Ø8/Ø6 mm + Loctite 638; dopasowanie rozwiertakiem Ø6,02 mm.
Kompleksowa procedura naprawcza
Zdjąć gałkę (wkręt M2) i nakrętkę czołową.
Odlutować przewody wg dokumentacji foto.
Rozebrać „stos” wafli (uwaga na kulkę i sprężynę).
Naprawić/ wymienić uszkodzone elementy.
Złożyć stos, sprawdzić kąt 30° pomiędzy pozycjami.
Przetestować omomierzem wszystkie zakresy (≤0,3 Ω).
Nasmarować minimalnie wazeliną silikonową lub Kontaktem 701.
Zamontować przełącznik, polutować przewody, skalibrować.
Tabela – dobór materiału do sprężyn:
| Element | Oryginał | Materiał zamienny | Hartowanie |
|---|---|---|---|
| Sprężyna zapadkowa | Stal C75 | Stal sprężynowa Ø0,3 mm | 48–52 HRC |
| Ślizgacz | Brąz berylowy | Brąz fosforowy C519 | nie dot. |
Analogicznie: pęknięty wafel ≈ płyta PCB FR-4 gr. 2 mm z polami Cu-Ag 20 µm.
Naprawa przełącznika UM-Z3 to głównie: (1) skrupulatna diagnostyka, (2) regeneracja lub wymiana sprężyn, ślizgaczy i wafli, (3) testy rezystancji i kalibracja. W razie rozległych uszkodzeń najpewniejsze jest pozyskanie kompletnego przełącznika z dawcy lub nowego zamiennika zgodnego mechanicznie (12 pozycji/30°). Prace należy prowadzić w kontrolowanych warunkach, dokumentując okablowanie i zachowując normy bezpieczeństwa pomiarowego.