Mam rezystory 1k oraz 1,3k. Gdy zmieniłem ten większy na 1k to napięcie wyjściowe się nie zmieniło. Zatem chyba coś jeszcze trzeba zmienić? Po stronie wtórnej są cztery rezystory, ani ten nad ani pod TL431 nie wpływają na regulację napiecia służą tylko do ustalenia punktu pracy LEDa w transoptorze, ważne są tylko te dwa połączone z nóżką REF TL431.
Dlaczego? spadek napięcia na R21 to 2,5V (taka jest referencja w TL431 i do takiego napięcia dąży pętla sprzężenia zwrotnego) A skąd wam się to ubzdurało?? TL431 to dioda zenera programowalna jej napięcie to napięcie na "sense" czyli wejście referencyjne od 2V do 36V.... A według moich obliczeń napięcie referencyjne wynosi 2,8V. I według obliczeń R18...
Na tym schemacie o wartości napięcia na wyjściu decydują R15 i R16, które powinny być tak dobrane żeby napięcie wyjściowe dzieliło się do wartości mniej więcej równej wartości napięcia odniesienia układu TL431, czyli: Vo = (R15/R16 + 1) • Vref Dla TL431 typowo Vref = 2.495V (min 2.44V, max 2.55V) Zmiana R15 na większy lub R16 na mniejszy zwiększa...
A jakim napięciem zasilany będzie układ TL431? TL431 zasila się prądem, minimum 1mA. Napięcie pracy wymagane pomiędzy A-K to minimum 2,5V.
R1 po latach zapewne ci mocno już trzeszczy, bo zaśniedziały ślizgacz. Stąd należałoby zacząć od kąpieli tego potencjometru, czyszczenie z tlenków, brudów jakie złapał potencjometr z otoczenia i startej węglowej po latach ścieżki, i konserwacja opóźniająca przyszłe utlenianie zgodnie np z tym: https://www.elektroda.pl/rtvforum/viewto...
Witam TL431 jest chyba trochę za "cienki" do tego. Przy napięciu ref 2,5V zmiana temperatury o 3°C spowoduje zmianę napięcia referencyjnego o ok. 4mV (czyli rząd wielkości gorzej niż potrzebujesz). Ten rząd wielkości to Twoja pomyłka. Taka zmiana napięcia może nastąpić przy 30°C . A typowo 4,5mA to TL431 mają w całym zakresie temperatur od -25°C do...
Sądząc po wyglądzie i po wymiarach ten rdzeń to http://obrazki.elektroda.pl/1202587400_1... Ten schemat narysowałem tylko tak dla ilustracji, Twój układ może być nieco inny, na przykład zamiast pojedynczego kondensatora C1 zapewniającego stabilność może być użyte szeregowe połączenie pojemności i oporności lub inne, jeszcze bardziej...
Obejrzyj uproszczony schemat blokowy TL431 (functional block diagram) zawiera źródło napiecia odnienienia, wzmacniacz błedu i tranzystor wyjściowy na 100mA - wszystkie elementy potrzebne żeby zrobić dobrej jakości układ sprzężenia zwrotnego, przy pomocy prostych sztuczek układowych mozna stosować bardzo zaawansowane metody kompensacji częstotliwościowej...
Teoretycznie najprostsza możliwość: dioda Zenera 23V między akumulator, a regulator (szeregowo); jeśli jest możliwe, że regulator będzie pobierał bardzo mały prąd, to równolegle do niego opornik. Z tym, że taki układ będzie działać tylko z grubsza prawidłowo: jakby na diodzie Zenera był stały spadek napięcia 23V, to przy 28V na akumulatorze regulator...
https://obrazki.elektroda.pl/1982238900_... Tym razem chciałbym zaprezentować zasilacz warsztatowy mojego projektu. Troszkę czasu nad nim spędziłem, aż osiągnąłem zakładany efekt. Obecna rewizja płytki to 18, więc trochę wersji przetestowałem :D Ale do rzeczy. Jest to zasilacz z torem analogowym i sterowaniem cyfrowym. Parametry zasilacza...
Hm... to znaczy, że TL431 już jest w tym układzie? Ale jeśli zewnętrzne nóżki są ze sobą zwarte, to on działa jako wzorzec napięcia 2.5V i bez ich rozłączenia nic innego nie uzyskasz. Prawdopodobnie obniżenie tego napięcia wzorcowego obniżyłoby napięcie wyjściowe zasilacza, ale to wymaga zmiany paru połączeń, i niewiele by się dało obniżyć - może do...
Transil przecież może i kW na siebie przyjąć, ale przez mały (mikro) ułamek sekundy Dokładnie tak. Układ z TL431 to sposób o którym pisałem, ale jestem zdania, że to niepotrzebna komplikacja, bo nie chcę niepotrzebnie komplikować układu - gdyby była zenerka o mocy 40W to bym ją właśnie zastosował i po krzyku - to ma być proste, niezawodne i trwałe...
prawdopodobnie Twój zasilacz jest podobny do [url=http://www.eserviceinfo.com/downloa... - i wg niego dalej napisze, (w tym z powyższego linka do wytwarzania '-5V' z '-12V' służy stabilizator 7905 a u Ciebie jest spora zmiana tego napięcia nie pasująca do działania takiego scalonego stabilizatora). Spróbowałbym...
Z tego co rozumiem, przy użyciu dzielnika napięć, podczas pomiaru będzie wykrywana różnica napięć o 0,625mV?? No, nie całkiem. Po pierwsze dzielnik - na jego wejściu będzie 2x więcej. Po drugie, nieliniowość ADC, zwłaszcza różniczkowa (to trzeba by sprawdzić w nocie katalogowej) - "działki" ADC nie wychodzą równo co 625uV, to byłby ideał, ale rzeczywistość...
Najprościej byłoby kupić samą grzałkę o odpowiedniej mocy posiadającą jako czujnik temperatury termoparę typu K. To jest najtańszy sposób? Skoro chcesz poznać szczegóły układu kondycjonującego dla czujnika elektrorezystancyjnego to proszę. Najpierw mała uwaga odnośnie schematu, który zamieściłeś. Od strony praktycznej oryginalny schemat ma pewne wady....
Złożyłem ten układ, a nawet dwa by mieć dokładniejsze wskazania (2 poziomów napięć). Niestety powstaje podobny efekt jak w innych układach które składałem czyli na ok 0,7V przed osiągnięciem ustawionego napięcia w tym przypadku 15V dioda LED już zaczyna sie jarzyć co w słońcu itp może być problematyczne w jednoznacznym odczycie. Czy jest możliwość...
Temat się trochę zdezaktualizował, bo napisałem go już kilka lat temu ale tak jakoś mi zeszło z publikacją. No ale najwyższa pora to przepchnąć, i może się jeszcze komuś przyda. Zasilacze ATX są były często przerabiane do wykorzystania jako zasilacz laboratoryjny albo jako zasilacz do jakiegoś specjalnego obciążenia (np. do diod LED mocy). O przeróbkach...
https://obrazki.elektroda.pl/4968487700_... Witajcie moi drodzy Pokażę tutaj jak można łatwo złożyć z gotowych modułów (ESP8266, zasilacz, przekaźnik) własny sterownik IoT na WiFi. W przykładowej wersji pozwoli on nam przez internet włączać/wyłączać jedno urządzenie. Będzie to tak jakby Sonoff wersja DIY, ze szczegółowym opisem kolejnych...
http://obrazki.elektroda.pl/5581534000_1... Kilka miesięcy temu na gwałt potrzebowałem kolejnego regulowanego źródła napięcia. Zamiast robić na szybko prowizorkę postanowiłem zbudować sobie ładnie obudowany mały zasilacz warsztatowy. Mały, dlatego , że mam mało miejsca. Z racji lenistwa nie chciało mi się robić płytki drukowanej. Poszukałem...
https://obrazki.elektroda.pl/9826733000_... Wśród projektów dla początkujących elektroników' wszelkiej maści termometry i termostaty były swego czasu bardzo popularne. Łatwo się je teraz realizuje z użyciem mikrokontrolerów, a proste termostaty do wentylatorów przydają się na przykład do budowy wzmacniaczy audio i zasilaczy warsztatowych...
http://obrazki.elektroda.pl/9589280700_1... HPS 2014 Hybrydowy laboratoryjny zasilacz sieciowy. Parametry użytkowe zasilacza w skrócie: 1. Wykorzystanie tanich i łatwo dostępnych elementów. 2. Wydajność prądowa min 3A (dla niskich napięć może dochodzić do 5A). 3. Rozdzielczość DAC 12bit. (filtrowany PWM 4.9kHz) 4. Rozdzielczość ADC...
https://obrazki.elektroda.pl/7103913800_... Witajcie moi drodzy. Przedstawię tu wnętrze starego odtwarzacza DVD Wiwa HD-128U, zaprezentuję jakie części można ze środka odzyskać a potem skupię się na obsłudze jego wyświetlacza 7-segmentowego i klawiatury poprzez implementację protokołu dedykowanego ich kontrolera na platformie Arduino....
Czy wystarczy zmiana R19A (3,3k) na potencjometr? Chciałbym uzyskać zakres napięć 6-18V. Dla zmian w górę i w dół nie wystarczy. W nocie katalogowej TL431 (U3 na płytce) są opisane zasady doboru dzielnika napięcia referencyjnego, lecz czy uda się uzyskać tak duży zakres zmian na wyjściu, bez innych, większych przeróbek, gwarancji nie ma.
nie prawda. Tranzystor Q1 wysterowywany jest przez R5 więc będzie on częściowo wysterowany ale prąd płynący przez R4 spowoduje wysterowanie Q2. Przepraszam za wcześniejszą pomyłkę w analizie schematu. Zajmijmy się więc ponownie obliczeniem wartości prądu I1 oraz napięcia na wyjściu układu, uwzględniając Twoje uwagi. Dla TL431, który jest regulowanym...
[youtube]https://www.youtube.com/watch?v...
Potrzebuje znaleźć jakiś zamiennik za mb431a Najlepiej jakby byl możliwy zakup jego na allegro bądź na aliexpress z góry dziękuje za każdą pomoc https://obrazki.elektroda.pl/8670873800_...
Jak w temacie, czy zamiast 432 można wstawić 431 mam taki w przetwornicy i nie bardzo wiem czy są zamienne, może ktoś to przerabiał
Witam! Mam następujący problem. Mam urządzenie dla którego konstruuję dodatkowe moduły. Częścią mojego modułu jest źródło napięcia odniesienia na bazie TL431 w układzie "shunt regulator" (schematu nie złączam, bo jest znany zapewne, dostępny w każdy datasheet do TL431). No i mam problem. Napięcie odniesienia pływa mi o prawie 50mV w zależności ile modułów...
Witam, A jaki dostępny zamiennik stosujecie zamiast TL432? Pozdrawiam
Witam. Czy aby uzyskać napięcie 2,56V na WY układu TL431 - należy zewrzeć Uref z katodą tego układu?
Witam Czy ktos jest w stanie mi powiedziec jaka regulacje napiecia umozliwia uklad tl431? zakladamy ze napiecie zasilania wynosi 12V to jakie maksymalne napiecie mozna uzyskac na wyjsciu? uklady na dolaczonym obrazku obciazeniem bedzie element o rezystancji 30-150 Ohm pozdrawiam
Czy WL431 i TL431 to to samo? Układowo wygląda sensownie, ale pewien nie jestem, a dla WL431 Google same krzaczaste strony znajduje.
W dbox2 padla ta regolowana dioda Zenera czy zna ktos zamieniki
Witam, chciałem zrobić prosty przerzutnik do kontroli napiecia i tak sie zastanawiałem czy da sie to zrobić z układem TL431. Zrobiłem coś takiego: http://obrazki.elektroda.pl/5839271900_1... dodatkowy tranzystor odwraca faze zeby uzyskać dodatnie sprzężenie zwrotne Problem pojawia się w tym że gdy tranzystor jest zwarty napięcie na równolegle...
Jak w tytule. Układ pracuje w ładowarce. http://obrazki.elektroda.net/35_12903492...
Witam Potrzebuję precyzyjnego źródła napięcia o wartości 2,048 V Najlepiej żeby było na jakimś jednym, niedrogim układziku( coś w rodzaju tl431 - bez dodatkowych wzmacniaczy operacyjnych) Jeśli istnieje coś takiego proszę o pomoc z góry dzięki
Odłącz emiter V28 od bazy V27 i zobacz co dzieje się na wyjściu. Powinno być 0V. To upewni Cię co do sprawności tranzystorów mocy. W następnym kroku przywróć w/w połączenie i odłącz R2 lub R4 (który łatwiej) i znów zaobserwuj napięcie wyjściowe. Także powinno być 0V. W pierwszym poście napisałem przewrotnie, że nie ma żadnego wzorca napięcia, licząc...
Witam. Mam pytanie czy układ [url=http://www.elektroda.pl/rtvforum/to... będzie działał poprawnie przy R3=22k (wyliczone według wzoru przykładu aplikacji na tym układzie z datasheet)? Układ mam zrobiony identycznie z wykorzystaniem az431 (odpowiednik TL431) z różnicą rezystora R3 i 1 zamiast 2 diod. Nie wiem czemu nie działa?
Witam. Problem dotyczy schematu jak poniżej. Układ ma ładować ogniwo Li-Ion stałym prądem, a po osiągnięciu około 4.2V (próg ustawiany potencjometrem), układ scalony TL431 ma zatykać główny tranzystor Q1, ściągając jego bazę do plusa zasilania, poprzez otwieranie tranzystora Q3. Po złożeniu prototypu układ nie działa jak planowałem. Nie ma prawie w...
Chciałbym wprowadzić do pewnej przetwornicy 230VAC/12VDC możliwość sterowania napięcia. Przetwornica to flyback, więc nie spodziewam się dużego osiągalnego zakresu. Chodzi mi bardziej o to aby regulować napięcie w przedziale około +- 10-15%. W karcie kat. do TL431 wyczytałem, że napięcie referencyjne tego układu to 2.44-2.55V. Policzyłem z dzielnika...
Napięcie w układzie wynosi 41 V, natomiast TL431 ma dopuszczalne nap. A-K = 36V, dlatego połączyłem z nim szeregowo zenera 24 V aby stracić na nim część napięcia. Potrzebuję regulacji napięcia z zakresie 27,5 V - 42,5 V, dobrałem wg wzoru w nocie katalogowej http://obrazki.elektroda.pl/9462228200_1...
Można powiedzieć, że trochę się podoktoryzowałem na tej przetwornicy. Ba nawet nie troche i jeszcze trochę mnie czeka. Ale raz na czas tak trzeba, żeby szare komórki rozruszać... W sumie zwykła przetwornica Nie do końca to takie proste, zasilacz jest od lodówki turystycznej i zasilacz ten przełącza się w tryb eko pobierając mniej prądu, ot taki bajer...
Jeśli Q5 to transoptor THT który jest z drugiej strony pcb to D52 będzie TL431. Zmiana napięcia powinna być prosta, trzeba dobrać napięcie referencyjne tego TL.
:arrow: Jarkon2 - Różnica napięcia między 2.93V a 3.15V nie jest duża, przy tej dokładności, jaką ma woltomierz, może mieć dobrych kilka % błędu. Sugerowałbym zrobienie wzorca napięcia 2.93V (to się robi na TL431 i trzech opornikach - stosunek oporności dwóch określa napięcie, przez trzeci zasilasz), wyregulowanie tego wzorca tak, by dawał takie samo...
Proszę o potwierdzenie, czy układ typu TL431 powinien działać tak, że do ustalonego napięcia nie przewodzi, a po przekroczeniu napięcia zaczyna przewodzić? To jest pokazane w nocie katalogowej - poniżej progu prąd przy podwyższaniu napięcia sterującego (między REF i anodą) zaczyna płynąć przy około 1V i rośnie coraz szybciej, dochodzi w ten sposób...
Spadek napięcia na diodzie jest mocno zależny od prądu. Przy ładowaniu baterii Li-Ion napięcie jest bardzo ważne. Lepiej byłoby zrobić prosty układ z regulowaną diodą Zenera TL431 + tranzystor z radiatorem, który bez problemu rozproszy te kilkanaście (13?)W. Najlepszym rozwiązaniem byłaby modyfikacja sprzężenia zwrotnego w tym zasilaczu. Otworzyć, poszukać...
Pytanie o kondensator dotyczyło zmiany 470uF na 2200uF jak jest na schemacie. 2000 czy 2200 to już żadna różnica. Czy umiesz odpowiedzieć jaki wpływ na dźwięk będzie miała ta zmiana? To nie jest zestaw dla audiofila. Przenośny zestaw to nie znaczy że ma grać przez cały dzień z maksymalną mocą. Ma cicho grać w tle jak ludzie będą rozmawiać. Jak testowałem...
Wracając do tematu napięcia wyjściowego to zmiana wartości elementów w obrębie tl431 czyli R27,R28 umożliwia obniżenie napięcia. Natomiast zmiana R9 nie przynosi żadnych rezultatów. Tak samo możesz tymi rezystorami podwyższyć napięcie wyjściowe, jeśli to jest LLC. Tak się właśnie zastanawiam czy ten transformator jest faktycznie tak nawinięty, że prócz...
Po pierwsze, nie ma powodu, by w tym układzie występowała jakaś histereza wyłączania przy górnym progu napięciowym - to robi U1 i jego wejście jest podłączone tylko do dzielnika. Po drugie, R5 może okazać się nieco za duży (zależy, na jaki egzemplarz TL431 trafisz). Po trzecie, prąd "podprogowy" U1 może (nie musi) zakłócić działanie U1. Niewątpliwie...
Koledzy worlinx, mariann zgodnie z waszą sugestią dodałem opornik R9 1k pomiędzy kolektorem T1 a baza T2 co ma chronić układ w przypadku zmiany T1 z większym prądem bramki. Zmiana ta też minimalnie wpływa na wartość napięcia załączenia układu. Teraz wynosi około 7,4V. Tylko takie proste pytanie, po co LM317 kiedy można TL431 ? Moja prosta odpowiedź,...
Podałem ci układ ! Narysuj pełny schemat tego swojego układu, bo ten co podałeś to jakiś dziwny jest. Diody Zenera nie są najlepszym źródłem napięć odniesienia w takich układach (rozrzut wartości, problem przy wymianie elementów, wpływ temperatury). Lepiej użyć jakiegoś stabilizatora czy diody referencyjnej z programowaniem napięcia, np TL431.
Schemat jest kompletny. Nie ma transila na wyjściu. Jest co prawda Zenerka, która dziala jak zabezpieczenie przeciw pojawieniu się zbyt dużego nieporządanego napięcia na wyjściu. Niby w karcie katalogowej zasilacza podane jest, że wyłącza się przy 18V na wyjściu ale to chiński produkt więc wszystkiego mozna się spodziewać :) Dlatego dla pewności, ze...
Reasumując: Uważacie, że zmiana napięcia referencyjnego na związane z Vcc (czy to 5V czy dzielone na pół do 2,5V) nie polepszy mi stabilności i dokładności pomiaru ponieważ niedokładność wewnętrznego 2,56V jest porównywalna z niedokładnością zasilania 5V - zgadza się? Przejście na inny procesor nie wchodzi w grę więc pozostaje użycie TL431. Mogę prosić...
myslalem ze sie sam domyslisz. Przeciez ten rezystor w zrodle mosfeta decyduje o ograniczeniu pradowym. Czym mniejszy rezystor tym wiekszy prad wyjsciowy. Na diodzie transoptora czesto jest TL431 i zmieniajac rezystory na nim zmieniamy napiecie.
Zgodnie z podpowiedzią kolegi powyżej aby rozrysować sprężenie zwrotne na TL431 doszedłem że sterowanie oznaczone I/O było podłączone do rezystora napięcia odniesienia w kierunku masy. Na schematach podobnych zasilaczy ten rezystor idzie do masy a w przypadku tego zasilacza idzie na 2 tranzystory które prowadzą do pinu I/O. Odłączyłem więc rezystor...
LM317: * Zmiana napięcia przy zmianie obciążenia z 10mA na 1500mA: 0.3% typowa, 1.5% maksymalna. * Zmiana napięcia pod wpływem temperatury w dopuszczalnym zakresie temperatur: 1% typowa. * Zmiana napięcia przy zmianie napięcia wejściowego: 0.02% typowa, 0.07% maksymalna. Ale może przy ograniczonym obciążeniu, i ograniczonym zakresie temperatur uda się...
Przecież to nie jest zasilacz laboratoryjny Znalazłem informacje w sieci, że zasilacz laboratoryjny ma tętnienia maksymalne 2%. Teraz weź wartość 3%, zmiana napięcia przy 17V to 0.41V (załóżmy że przy 85% jasności diody) Oszacuj sobie ile zmieni się prąd diody. Na pewno będzie to więcej niż 3% zwrotnym mógłby się bardzo uprościć. Jak bardzo mógłby...
Jeżeli pomiar ma być orientacyjny to wystarczy szeregowo w obwód włączyć diodę zenera 6,2V. Oczywiscie nie zmieni to zakresu pomiaru, który wynosi około 0,5 V. tak więc jeśli zakres pomiaru ma być 1V to musisz szeregowo połączyć DZ 6,2V + diodę 1N4007 zwieraną na czas pomiaru dolnego zakresu. Należy przestrzec, że ten sposób ma wiele wad: - dioda Zenera...
http://www.elektroda.pl/rtvforum/topic97... Tylko z TL431 będziesz podawał napięcie referencyjne przez potencjometr (w końcu od 0 do 5V) i z inną wydajnością. Przebieg obliczeń opisałem więc czeka cię tylko zmiana elementów.
Ponieważ zrobił się z tego szerszy temat o stabilizatorach - zabezpieczeniach nadnapięciowych (przezroczystych dla napięć mniejszych od nominalnego), to jeszcze n/t układu z postu nr 38: - łatwo go zmodyfikować usuwając D2/D3 i wstawiając dodatkowy tranzystor Q3: https://obrazki.elektroda.pl/7916076800_... Klasyczny stabilizator ze...
Układ podałem jako przykład topologii a nie jako docelowy układ. Wersja z TL431 może być z darlingtonem ale niekoniecznie. Zależy jaki prąd zenera przyjmiemy. Zenerka 15V 1W i można spokojnie przepuścić 30-50mA. Będzie 0.75W na zenerze i ok.0.5W na TL431. Starczy beta na poziomie 20-25 co nie jest niczym nadzwyczajnym dla tranzystorów mocy. Tak, to...
Zastanowiłbym się, jak najlepiej zrobić źródło prądowe. Na 2 LM317/LM350 można (#19), ale taki układ wymaga sporego napięcia zasilania, bo źródło prądowe na LM-ie ma spadek napięcia około 4 V i dolne musi dostać te 4 V, gdy na wyjściu jest 0 V, a górne, gdy na wyjściu jest 5 V - to w sumie oznacza minimalne napięcie zasilania 13 V, z jednego uzwojenia...
Nie chciałbym marudzić ale to jest zadanie dla LM358 + TL431 lub podobnego napięcia referencyjnego no i LM78L12 do zasilenia. Na pierwszym wzmacniaczu operacyjnym budujesz źródło prądowe do zasilania Pt tak by nie następowało samopodgrzewanie a na drugim wzmacniacz o określonym wzmocnieniu tak by zmiana 107,79Ω...212,05Ω -> 0V...10V . A źródło...
Układ zasilam z 2 bateri AA i 2 przetwornic step up 5v, w sumie 10v z groszami na wejściu układu. R2 1K, R1 to potencjometr 4K7 Nie zmieniam napięcia diody miedzy Katodą diody a plusem, tam napięcie jest stałe, za pomocą R1 zmieniam napięcie na nóżce referencyjnej która powinna określić napięcie przebicia. Spodziewał bym się ze gdy ustawie napięcie...
Stop Wood'a ma za niską temperaturę topnienia do moich celów. Do lutowania laserów używam czystego Indu oraz stopu Indu i Cyny. Proces jest dwufazowy, więc i dwa różne spoiwa. Uszkodziłem kilka bar'ów, ale dużo więcej opyliłem i klienci byli zadowoleni :) . Co do przypalania sąsiadów, to może i fajna zabawa, ale jej nie praktykowałem, za to na Utubie...
Witam po co jest to zasilanie 2,5V na układzie TL431 i skąd ono jest pobierane. Napięcie odniesienia rozumie ze jest z wewnętrznego źródła i równe jest 2,56V. Co do wcześniejszego układu to te napięcie 2,5 V wytwarzane jest z TL431.Jest to układ napięcia odniesienia dostarczający także napiecie referencyje dla przetwornika ADC w Atmega8. Ogólnie rzecz...
tl431 źródło napięcia tl431 poziom napięcia tl431 regulacja napięcia
ciśnienie turbiny scenic wilson głośniki maszynka mielić bosch
vaillant ustawienia przecinarka plazmowa sherman
Powerbank 50000 mAh wyłącza się przy podgrzewaczu stóp Kopiuj i wklej na Macu: Skróty i porady